“Có nên du học Nhật Bản không?” là câu tôi được hỏi nhiều nhất, và cũng là câu tôi ít khi trả lời ngay. Nhật Bản có những lợi thế thật: môi trường an toàn, được phép làm thêm hợp pháp, nhu cầu nhân lực lớn ở nhiều ngành. Nhưng tôi cũng đã gặp không ít em sang Nhật rồi rơi vào vòng xoáy đi làm trả nợ, học hành bỏ dở. Sự khác biệt giữa hai nhóm này hiếm khi nằm ở may mắn; nó nằm ở việc gia đình có trả lời thật lòng vài câu hỏi trước khi ký hồ sơ hay không.
Câu hỏi 1: Mục tiêu của bạn là học, là làm, hay là định cư?
Đây là câu quan trọng nhất. Visa du học là visa để học. Làm thêm được phép nhưng có giới hạn: trong kỳ học, du học sinh có giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú thường được làm tối đa 28 giờ mỗi tuần, kỳ nghỉ dài được làm nhiều hơn theo quy định. Ai coi du học như con đường đi làm kiếm tiền thì sẽ sớm va vào giới hạn này, và vi phạm giờ làm có thể ảnh hưởng đến việc gia hạn lưu trú.
Nếu mục tiêu chính là đi làm, có những con đường khác được thiết kế cho việc đó. Nếu mục tiêu là học một nghề, một ngành rồi làm việc lâu dài ở Nhật, du học là lựa chọn rất hợp lý vì bằng cấp Nhật giúp chuyển sang visa lao động trình độ chuyên môn sau khi tốt nghiệp.
Câu hỏi 2: Gia đình có chịu được giai đoạn đầu mà không đặt hết lên vai con?
Sai lầm phổ biến nhất tôi thấy là vay một khoản lớn để đi, rồi kỳ vọng con sang làm thêm trả nợ trong vài tháng. Thực tế, 3–6 tháng đầu là giai đoạn khó nhất: tiếng chưa vững, chưa quen đường, tìm việc làm thêm mất thời gian. Năm đầu cần tập trung học tiếng, vì trình độ tiếng quyết định trường con vào sau này.
Ví dụ tính nhanh để hình dung: một em làm thêm 28 giờ mỗi tuần, mức lương theo giờ tham khảo khoảng 1.000–1.200 yên tuỳ vùng và công việc. Một tháng khoảng 4 tuần thì thu nhập vào khoảng 112.000–134.000 yên trước thuế và các khoản trừ. Con số đó thường chỉ đủ trang trải tiền nhà, ăn uống, đi lại ở nhiều thành phố, không còn bao nhiêu để trả nợ hay đóng học phí kỳ sau. Lương tối thiểu theo giờ ở Nhật khác nhau theo tỉnh và được điều chỉnh hằng năm, nên hãy kiểm tra mức hiện hành của nơi định sống.
Bài học rút ra: chỉ nên đi khi gia đình đủ sức lo ít nhất học phí năm đầu và vài tháng sinh hoạt ban đầu mà không cần tiền làm thêm.
Câu hỏi 3: Con có thật sự muốn học tiếng Nhật không?
Ở Nhật, gần như mọi thứ xoay quanh tiếng Nhật: lớp học ở senmon và phần lớn đại học, phỏng vấn làm thêm, đi bệnh viện, ký hợp đồng thuê nhà. Có chương trình dạy bằng tiếng Anh ở một số đại học, nhưng số lượng ít và cạnh tranh, còn đời sống hằng ngày vẫn cần tiếng Nhật.
Tôi thường đề nghị học sinh học thử ở Việt Nam khoảng 2–3 tháng trước khi quyết định. Em nào học xong bảng chữ cái, bắt đầu thích đọc kanji, chịu khó luyện nghe thì thường đi được đường dài. Em nào học một tháng đã chán, phụ huynh phải nhắc từng buổi, thì nên cân nhắc lại, vì sang Nhật sẽ không có ai nhắc nữa.
Câu hỏi 4: Sau khi tốt nghiệp, con định làm gì?
Đi Nhật không phải đích đến; cái cần nghĩ là năm thứ năm, thứ sáu. Nhật Bản đang thiếu nhân lực ở nhiều lĩnh vực như chăm sóc người cao tuổi, công nghệ thông tin, cơ khí, xây dựng, nhà hàng khách sạn. Nhưng để chuyển sang visa làm việc, thường cần bằng tốt nghiệp phù hợp và công việc liên quan đến ngành đã học.
Vì vậy chọn ngành phải nghĩ đến hai chiều: ngành đó có nhu cầu ở Nhật không, và nếu sau này về Việt Nam thì bằng cấp, kinh nghiệm đó có giá trị không. Những ngành vừa có nhu cầu ở Nhật vừa có đất dùng ở Việt Nam (như CNTT, kỹ thuật, du lịch – khách sạn gắn với thị trường Nhật) là lựa chọn an toàn hơn.
Câu hỏi 5: Có nên du học Nhật Bản khi đặt cạnh lựa chọn khác?
“Có nên du học Nhật Bản” chỉ có nghĩa khi đặt cạnh các lựa chọn khác. Bảng dưới đây giúp tự chấm điểm. Mỗi tiêu chí cho 0, 1 hoặc 2 điểm, cộng lại để xem mức độ phù hợp.
| Tiêu chí tự đánh giá | 0 điểm | 1 điểm | 2 điểm |
|---|---|---|---|
| Mục tiêu | Chủ yếu đi làm kiếm tiền | Chưa rõ, muốn ra nước ngoài | Học một ngành cụ thể, có kế hoạch nghề nghiệp |
| Tài chính gia đình | Phải vay gần như toàn bộ | Lo được một phần năm đầu | Lo đủ học phí năm đầu và vài tháng sinh hoạt |
| Thái độ với tiếng Nhật | Chưa học, không hứng thú | Đã học, tiến bộ chậm | Đang học đều, có kết quả rõ |
| Khả năng tự lập | Chưa từng sống xa nhà | Từng ở ký túc xá, còn phụ thuộc | Tự lo sinh hoạt, quản lý chi tiêu tốt |
| Kế hoạch sau tốt nghiệp | Chưa nghĩ tới | Có ý tưởng chung chung | Biết ngành, biết loại visa làm việc cần hướng tới |
Từ 8 điểm trở lên: Nhật là lựa chọn đáng làm, hãy bắt đầu chuẩn bị nghiêm túc. Từ 5 đến 7 điểm: có thể đi, nhưng cần thêm thời gian chuẩn bị ở các tiêu chí thấp điểm. Dưới 5 điểm: nên dừng lại, học tiếng thêm vài tháng hoặc xem xét lựa chọn khác trước khi quyết định.
Khi nào tôi khuyên gia đình nên dừng lại
- Khi ai đó hứa “sang làm thêm thoải mái, vài tháng là trả hết nợ”. Lời hứa này không phù hợp với giới hạn giờ làm hợp pháp.
- Khi hồ sơ phải “làm đẹp” bằng giấy tờ không đúng sự thật. Hồ sơ gian dối có thể bị từ chối và ảnh hưởng lâu dài đến những lần xin visa sau.
- Khi học sinh bị ép đi vì bố mẹ muốn, còn bản thân em không có động lực.
- Khi gia đình không biết tổng chi phí thật mà chỉ nghe một con số trọn gói chung chung.
Nếu không rơi vào những trường hợp trên và bảng tự chấm cho kết quả tốt, thì câu trả lời của tôi thường là: nên đi, và nên chuẩn bị sớm. Thông tin về giờ làm thêm, điều kiện lưu trú và học phí có thể thay đổi theo năm; hãy đối chiếu với trường, với cơ quan đại diện Nhật Bản và thông tin du học chính thức của JASSO trước khi ra quyết định cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Du học Nhật có được đi làm thêm không?
Có, khi được cấp giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú. Trong kỳ học thường giới hạn 28 giờ mỗi tuần; quy định có thể thay đổi nên cần kiểm tra thông tin hiện hành.
Không giỏi tiếng Nhật có nên du học Nhật không?
Có thể bắt đầu từ trình độ cơ bản tại trường tiếng, nhưng cần có thái độ học nghiêm túc. Nên học thử vài tháng ở Việt Nam để biết mình có hợp không.